Nie model do skopiowania, ale proces dochodzenia do zmiany
Kilka dni temu miałem okazję przedstawić członkom Komisji Edukacji Związku Miast Polskich, która gościła w Słupsku, koncepcję „Inteligentna Szkoła w Smart City”. Zależało mi jednak, aby nie prezentować jej jako gotowego modelu, który można przenieść ze Słupska do innych miast. Znacznie bardziej interesujące wydaje mi się pokazanie procesu dochodzenia do własnych rozwiązań.
Punktem wyjścia było pytanie, które towarzyszy nam od początku pracy nad projektem:
Smart City kojarzymy najczęściej z technologią, danymi, cyfrowymi usługami czy automatyzacją, zintegrowanym miejskim transportem i logistyką. Wszystko to jest ważne. Ale coraz bardziej przekonuje mnie myśl, że miasto staje się naprawdę inteligentne dopiero wtedy, kiedy potrafi się uczyć. A jeśli tak, edukacja przestaje być jednym z wielu obszarów miejskiej polityki. Staje się częścią infrastruktury rozwojowej miasta.
Dlatego w Słupsku odwróciliśmy nasze pytanie i nie skupiliśmy się na tym, jakiej technologii potrzebują szkoły. Ważniejsze stało się pytanie, jakiej edukacji potrzebuje nasze miasto.
NAJPIERW ZROZUMIEĆ
Jednym z najważniejszych etapów pracy nad projektowaniem zmian w słupskiej edukacji była debata laboratoryjna z udziałem nauczycieli, dyrektorów i liderów. Praca odbywała się w dziesięciu ośmioosobowych zespołach, wspieranych przez zewnętrznych ekspertów. Jej uczestnicy nie otrzymali gotowego projektu do zaopiniowania. Nie pytaliśmy ich również od razu o rozwiązania.
Praca została zorganizowana wokół trzech kolejnych perspektyw: sensu, problemu i odpowiedzialności. Najpierw pytaliśmy, co właściwie zmienia się wokół szkoły i w samej szkole. Następnie próbowaliśmy nazwać problemy, które blokują transformację. Wreszcie pytaliśmy o naszą odpowiedzialność: co możemy zrobić sami, tutaj, lokalnie, nie czekając na kolejną reformę całego systemu?
To rozróżnienie okazało się dla mnie szczególnie ważne. Transformacja nie musi zaczynać się od gotowej odpowiedzi. Może zaczynać się od stworzenia przestrzeni, w której różni uczestnicy lokalnej edukacji potrafią wspólnie postawić właściwe pytania. Dlatego największą wartością debaty nie było potwierdzenie wcześniej przygotowanej wizji. Debata pozwoliła tej wizji dopiero powstać.
OD DIAGNOZY DO PROJEKTOWANIA
Wspólna diagnoza pokazała nie jeden dominujący problem, ale skumulowaną presję: różnorodność potrzeb uczniów, przeciążenie nauczycieli, niedobór specjalistów, napięcia w relacjach z rodzicami. Problemy te nie istnieją osobno, ale wzajemnie się wzmacniają.
I właśnie wtedy pojawia się ważne pytanie: czy na problemy o charakterze systemowym możemy nadal odpowiadać wyłącznie kolejnymi pojedynczymi rozwiązaniami?
Nie oznacza to oczywiście, że należy porzucić działania naprawcze. Szkoła potrzebuje lepszego wsparcia, inkluzji, współpracy z rodzicami czy troski o dobrostan nauczycieli. Jednocześnie jednak potrzebujemy odwagi, aby pytać o coś więcej: czy obecna logika funkcjonowania szkoły nadal wystarcza?
SZKOŁA JAKO HUB
Jedną z odpowiedzi, które wyłoniły się z tego procesu, jest myślenie o szkole jako o HUB-ie. Nie chodzi tutaj ani o nowy budynek, ani o platformę technologiczną, ani o kolejny program edukacyjny. HUB jest propozycją innej architektury relacji.
Szkoła może łączyć ucznia z nauczycielami, instytucjami miejskimi, mieszkańcami, ekspertami, organizacjami społecznymi i realnymi problemami lokalnej społeczności. W takim ujęciu uczenie się nie musi kończyć się wraz z wyjściem z klasy. Całe miasto może stać się środowiskiem uczenia się.
Podobną ideę próbowałem już urzeczywistnić w projekcie Collegium Futurum, w którym integrowaliśmy różne przestrzenie uczenia się: tradycyjną przestrzeń akademicką, przestrzeń społeczną — parki technologiczne, miasto, teatry, filharmonię, biblioteki i muzea — oraz trzecią przestrzeń: wirtualną.
W tak zaprojektowanej przestrzeni zmienia się również pozycja ucznia i nauczyciela. Uczeń przestaje być jedynie odbiorcą programu i może stawać się współautorem własnego uczenia się. Nauczyciel nie traci znaczenia. Przeciwnie, w świecie coraz łatwiejszego dostępu do informacji rośnie znaczenie kogoś, kto pomaga je rozumieć, oceniać i nadawać im sens.
A GDZIE W TYM WSZYSTKIM TECHNOLOGIA I AI?
Celowo nie stawiam ich na początku. W projekcie przyjmujemy prostą zasadę:
potem narzędzie.
Nie zaczynamy od pytania, gdzie można zastosować AI i jaki model wykorzystać, ale od tego, jaki problem edukacyjny chcemy rozwiązać i jaki rodzaj uczenia się chcemy stworzyć.
Wiemy przecież, że AI może pomagać wyszukiwać, porównywać, tworzyć, prowadzić dialog i poszerzać perspektywę. Nie powinno jednak odbierać uczniowi autorstwa jego myślenia, nadawania sensu i odpowiedzialności za podejmowane decyzje.
Paradoksalnie więc im więcej możemy przekazać technologii, tym ważniejsze staje się pytanie:
NIE REFORMA, LECZ UCZENIE SIĘ W DZIAŁANIU
Podobną zasadę przyjęliśmy przy projektowaniu samej zmiany. Nie chcemy zaczynać od wielkiej lokalnej reformy. Chcemy zacząć od pilotaży. Małych działań, które można obserwować, dokumentować, oceniać i poprawiać, i w ten sposób uczyć się.
To zmienia sposób myślenia o innowacji. Nie musimy znać całej drogi, zanim wykonamy pierwszy krok. Potrzebujemy natomiast mechanizmu pozwalającego działać, obserwować rezultaty, wyciągać wnioski i dopiero wtedy decydować, co warto rozwijać.
KAŻDE MIASTO POWINNO ZNALEŹĆ WŁASNĄ ODPOWIEDŹ
I być może właśnie to było dla mnie najważniejszym przesłaniem tego spotkania. Nie sądzę, aby potrzebne było kopiowanie słupskiego modelu Inteligentnej Szkoły. Znacznie ciekawsze byłoby wykorzystanie samego procesu dochodzenia do modelu i zorganizowanie własnej debaty.
Zaproszenie do niej ludzi patrzących na edukację w mieście z różnych perspektyw. Rozpoczęcie nie od listy rozwiązań, ale od próby zrozumienia zmiany, której doświadczamy na co dzień. Nazwanie lokalnych problemów. Określenie własnej odpowiedzialności. Zaprojektowanie kilku pilotaży. Obserwowanie rezultatów. Powrót do rozmowy. Tak jak rozpoczęliśmy to w Słupsku.
W ten sposób każde miasto może stworzyć rozwiązanie odpowiadające jego własnej historii, ludziom, zasobom i problemom.
Najpierw próbujemy wspólnie zrozumieć rzeczywistość. Następnie projektujemy możliwą odpowiedź. Potem sprawdzamy ją w działaniu i uczymy się z rezultatów.
