Szkoła po złej stronie granicy. Dlaczego lifting to za mało?

Często słyszymy o „nowoczesnej edukacji” i potrzebie jej reformy. Widzimy nowe programy, dyskusje o odchudzaniu podstawy programowej, debaty o ocenach i testach. Ale to tylko zewnętrzne pudrowanie. Robimy lifting systemowi, który pod powierzchnią przestaje mieć rację bytu w swojej obecnej formie.

Świat nie stoi u progu zmiany. On już jest po drugiej stronie granicy. A my? My wciąż próbujemy odświeżyć fasadę budynku, który przestał spełniać swoją funkcję. Zamiast fundamentów, zmieniamy dekoracje. Oto 5 konkretnych dowodów na to, że edukacja tkwi nieustannie w fazie kosmetycznych poprawek:

1. Cyfryzacja bez zmiany metodyki: Kupujemy laptopy, które służą jedynie jako droższe zamienniki zeszytów. Pod powierzchnią uczeń nadal pozostaje biernym odbiorcą treści, technologia nie zmienia relacji, a jedynie sposób wyświetlania tekstu.

2. „Odchudzanie” programów zamiast ich resetu: Usuwamy kilka lektur czy tematów, ale zachowujemy tę samą, hierarchiczną strukturę. To zmiana ilościowa, a świat wymaga zmiany jakościowej, umiejętności nawigowania w szumie informacyjnym, a nie zapamiętywania okrojonych fragmentów.

3. Nowe etykiety oceniania: Zmieniamy oceny cyfrowe na punkty lub opisy, ale kultura lęku przed błędem pozostaje ta sama. System nadal służy do segregacji, a nie do realnego wspierania rozwoju.

4. Sztuczna Inteligencja jako „osobny moduł”: Wprowadzamy „godziny z AI”, udając, że to tylko kolejne narzędzie do odhaczenia. Tymczasem AI to nowe środowisko naturalne – nie da się o nim uczyć „we wtorki o 10:00”, ignorując je przez resztę tygodnia.

5. Fasadowa kreatywność: Realizujemy projekty, które mają z góry ustalony wynik. To iluzja sprawczości, która boi się prawdziwego eksperymentu i porażki – czyli tego, co jest sednem uczenia się w XXI wieku.

To, co robimy, to walka starego z nowym. Ponieważ tkwimy w głębokim pęknięciu między próbą utrzymania starego porządku a brutalną rzeczywistością, która już go unieważniła. Szkoła nie może dłużej udawać, że świat się nie zmienił. Warunki "produkcji" wiedzy zostały bezpowrotnie przeorane przez technologie, dane i algorytmy. Każdy system edukacji, który tego nie uzna, będzie jedynie reprodukować fikcję stabilności.

Obecny format szkoły funkcjonuje w sztucznym kokonie. Debatujemy nad ulepszeniem „maszyny parowej” edukacji, podczas gdy świat wokół nas stał się już kwantowy. To, co robimy teraz, to tylko kosztowna próba opóźnienia tego, co nieuniknione.

Musimy mieć odwagę przyznać, że stary format szkoły nie jest już potrzebny, ponieważ przestał pasować do sposobu, w jaki dziś funkcjonujemy, poznajemy i doświadczamy rzeczywistości. Prawdziwa zmiana, której ulegamy, nie jest tylko technologiczna, ona jest antropologiczna, etyczna i egzystencjalna.  Zmieniło się nie tylko to, „co” myślimy, ale przede wszystkim „jak” myślimy:

• Nowy podmiot (zmiana antropologiczna): Pora przestać postrzegać ucznia jako samotną wyspę wiedzy. Dziś funkcjonujemy jako Human+AI. Nasz proces poznawczy jest nierozerwalnie spleciony z technologią. To nowa kondycja człowieka, w której musimy nauczyć się na nowo definiować swoją sprawczość wewnątrz tego cyfrowego splotu.

• Ocalenie sprawczości (zmiana etyczna): Skoro algorytmy potrafią dostarczyć gotowe odpowiedzi, celem edukacji nie może być już proste przekazywanie treści. Musimy uczyć odpowiedzialności za proces myślenia, który delegujemy maszynom. To walka o zachowanie krytycznego rozumu tam, gdzie technologia kusi gotową syntezą.

• Koniec iluzji audytorium (zmiana egzystencjalna): Musimy uznać, że nasza duchowość i intelekt nie budują się już w izolacji zamkniętej sali, ale w pełnym napięć kontakcie z infosferą. Szkoła musi stać się miejscem, gdzie uczymy się chronić własne „ja” w tym nieustannym szumie.

Szkoła, jaką znamy, została zaprojektowana do świata, w którym wiedza była rzadka, a autorytet scentralizowany. Dziś te fundamenty się rozpadają. Czas przestać pudrować to, co pod powierzchnią stało się fundamentalnie inne. Czas przejść na drugą stronę granicy.

Zamiast liftingu, wyobraźmy sobie szkołę, która uznała, że świat się zmienił. Jak wyglądałaby codzienna praktyka w modelu „kwantowym”?

Cyfryzacja jako symbioza kognitywna
Uczeń nie „używa tabletu”, ale współpracuje z osobistym asystentem AI, aby zrozumieć złożone zjawisko. Technologia nie wyświetla tekstu, ona tworzy interaktywną symulację, w której uczeń zmienia parametry i obserwuje skutki. Uczymy się, jak procesy myślowe AI uzupełniają nasze własne. To nie jest narzędzie, to rozszerzenie umysłu.

Program jako mapa nawigacji w infosferze
Zamiast odpytywania z dat czy wzorów (które są dostępne pod jednym kliknięciem), zajęcia polegają na weryfikacji i syntezie. Uczeń otrzymuje sprzeczne informacje na dany temat i pod nadzorem nauczyciela-kuratora musi rozstrzygnąć, która jest prawdziwa i dlaczego. Program uczy, jak nie utonąć w szumie i jak budować sens z rozproszonych danych.

Ocenianie jako refleksja nad sprawczością

Ocena przestaje być wyrokiem, a staje się informacją zwrotną o procesie. Nauczyciel nie pyta: „Co zapamiętałeś?”, ale: „Jak doszedłeś do tego wniosku? Dlaczego odrzuciłeś sugestię algorytmu w tym punkcie? Jakie wartości przyjąłeś, podejmując tę decyzję?”. Oceniamy odpowiedzialność za proces myślowy, a błąd jest traktowany jako kluczowy punkt zwrotny w nauce.

AI jako środowisko naturalne

AI jest jak tlen – obecna wszędzie, ale niewidoczna. Na języku polskim pomaga analizować strukturę dramatu, na fizyce optymalizuje modele eksperymentów, a na etyce staje się partnerem w debacie o granicach technologii. Nie uczymy się „o AI” we wtorki – uczymy się z AI i wobec AI każdego dnia, budując swoją ludzką unikalność w kontrze do algorytmu.

Prawdziwa sprawczość i realne wyzwania

Zamiast makiety, uczniowie pracują nad realnym problemem: np. jak poprawić retencję wody w okolicy szkoły. Używają realnych danych satelitarnych, konsultują się z ekspertami przez sieć i projektują rozwiązanie, które ma szansę zostać wdrożone. Wynik nie jest znany, uczeń ryzykuje porażkę, ale dzięki temu uczy się, że jego działanie ma realny wpływ na świat.

Wszystkie te przykłady pokazują jedno: druga strona granicy nie jest krainą zimnych algorytmów. Wręcz przeciwnie. To przestrzeń, w której odzyskujemy sens edukacji.

Prawdziwy reset nie polega na zastąpieniu nauczyciela maszyną, ale na uwolnieniu go od roli „dystrybutora informacji”, którą AI wykonuje dziś szybciej i taniej. Po drugiej stronie granicy nauczyciel staje się kimś znacznie ważniejszym: strażnikiem krytycznego myślenia, kuratorem wartości i architektem ludzkiego rozwoju.

To jest moment, w którym technologia spotyka się z etyką i wynika z pytania o naszą zbiorową odpowiedzialność. Pudrowanie rzeczywistości jest bezpieczne. Pozwala nam udawać, że kontrolujemy proces, że „wszyscy to samo i tak samo” wciąż ma sens. Ale to bezpieczeństwo jest złudne. Każdy dzień spędzony na polerowaniu „maszyny parowej” edukacji to dzień, w którym nasi uczniowie zostają sami z potężną infosferą, nieprzygotowani do walki o własną sprawczość.

Przejście na drugą stronę granicy wymaga od nas czegoś więcej niż nowych kompetencji. Wymaga radykalnej szczerości. Musimy przyznać, że stara racjonalność szkolna skruszała i że nie naprawimy jej kolejnym tabletem czy nową skalą ocen.

Stoimy przed wyborem:

• Czy będziemy dalej reprodukować fikcję stabilności, ryzykując, że szkoła stanie się całkowicie skansenem, takim martwym muzeum?

• Czy znajdziemy w sobie odwagę do resetu, do budowania edukacji jako kwantowego ekosystemu, w którym człowiek (Human) i technologia (AI) współistnieją w mądrym, etycznym splocie?

Edukacja przyszłości nie narodzi się z jednego manifestu. Narodzi się z codziennych decyzji każdego z nas, by przestać pudrować i zacząć projektować świat na nowo.