Szkoła, która uczy wzrastać. O zaufaniu, wolności i nowej architekturze edukacji

Na kanale YouTube GandalfTV* ukazał się kolejny odcinek rozmowy poświęcone polskiej edukacji, jej kryzysom oraz możliwościom realnej zmiany. Są ważne bo zamiast gotowej recepty, stawiają pytania, których zbyt często unikamy. Dotyczą relacji między systemem, psychologią rozwojową, technologią i odpowiedzialnością dorosłych.

Architektura dojrzewania

To był mój kolejny miesięczny wyjazd z młodzieżą do Kanady i Stanów Zjednoczonych. Każdy przynosi nowe doświadczenia i staje się ważną lekcją: pozwala obserwować, jak młodzi ludzie zmieniają się w nowych warunkach, rozwiązują codzienne problemy, podejmują decyzje oraz czego oczekują ode mnie jako opiekuna i od innych dorosłych..

Szkoła jest po nic. I właśnie dlatego jest dziś najbardziej potrzebna

Ten tekst jest autorską relacją i refleksją po debacie „Szkoła jest po nic... czyli o autonomii i sensie edukacji w XXI wieku”, którą prowadziłem w Kawiarni Telewizyjnej PEGAZ w Słupsku. Jej organizatorem był dr Łukasz Androsiuk z Uniwersytetu Pomorskiego. 

Wracam do tej rozmowy, bo pytanie o sens szkoły wydaje mi się dziś ważniejsze niż pytanie o kolejne reformy, narzędzia czy technologie. Zanim zaczniemy zastanawiać się, jak szkołę zmieniać, warto zapytać: po co właściwie ma istnieć?

Gdzie w tym tekście jesteś Ty? Od martwych artefaktów do odpowiedzialności poznawczej w epoce AI

W mojej akademickiej praktyce, nie zadaję już pytania, czy student podczas pisania prac zaliczeniowych, czy prac dyplomowych, korzystał ze sztucznej inteligencji? Do tej pory wydawało się ono ważne. Często nie wiedziałem jak mam zareagować, gdyż czułem się jak kontroler. Problem istnieje i dziś jest jeszcze głębszy, niż dwa lata temu. Modele językowe AI są coraz doskonalsze i szybsze. Dla tego nie jest ważne, czy ChatGPT, Gemini, Claude lub inne narzędzie pomogło napisać fragment pracy, ale czy w tekście, który student oddaje jako własny, można jeszcze odnaleźć jego myślenie.

Śmierć szkolnego wypracowania w czasach AI? Dlaczego szkoła musi uczyć odpowiedzialności poznawczej

Żyjemy w czasach, w których szkoła coraz częściej traci kontakt z prawdziwym procesem uczenia się i zamiast być miejscem pytań, rozmowy, wątpienia, ćwiczenia myślenia i stopniowego dochodzenia do rozumienia, staje się fabryką pozorów. Uczniowie oddają wypracowania, streszczenia lektur, prezentacje, projekty, karty pracy i referaty, które wyglądają poprawnie, ale nie zawsze są śladem ich rzeczywistego myślenia. 

Jak pozostać autorem własnego myślenia w epoce AI?

Inspiracją do napisania tego tekstu stał się artykuł Ethana Mollicka Choosing to Stay Human, opublikowany na blogu One Useful Thing. Mollick stawia w nim pytanie, które wydaje się dziś jednym z najważniejszych pytań edukacyjnych i pyta, co możemy przekazać sztucznej inteligencji, a co powinniśmy zachować jako przestrzeń ludzkiego myślenia, decyzji, odpowiedzialności i autentycznego głosu. To pytanie szczególnie mocno rezonuje z modelem IALE (Intentionally AI-Linked Education), w którym AI nie jest jedynie narzędziem przyspieszającym pracę, lecz partnerem poznawczym wymagającym świadomego, etycznego i refleksyjnego użycia.

Od racjonalności instrumentalnej do komunikacyjnej. Jakiej gramatyki potrzebuje szkoła w erze AI?

Wcześniej pisałem o nowej antropologii uczenia się, argumentując, że każda prawdziwa zmiana w szkole musi zacząć się od pytania o człowieka. Kim właściwie jest uczeń w świecie, w którym na wyciągnięcie ręki ma możliwość współpracy z AI? W sytuacji, gdzie może otrzymywać natychmiastowe odpowiedzi, generować zaawansowane teksty i analizy, a jednocześnie tak łatwo może utracić odpowiedzialność za własne myślenie?

Szkoła jak Titanic. Orkiestra gra, a sens tonie

Wokół reform edukacji narasta coraz więcej krytyki, niezadowolenia i frustracji. Słyszymy, że czegoś zabrakło w podstawach programowych, że ocenianie powinno służyć rozwojowi, że w szkole jest za dużo ideologii. Dyskutujemy o pracach domowych, dzwonkach, smartfonach, sztucznej inteligencji, relacjach, profilach absolwenta, autonomii nauczyciela i autonomii szkoły.

Osiem źródeł kryzysu młodego pokolenia. Co naprawdę pokazuje „Diagnoza Młodzieży 2026”?

Diagnoza Młodzieży 2026” jest dla mnie czymś więcej niż raportem o kondycji młodych ludzi. Czytam ją jako opis pęknięcia między światem, w którym dorastają uczniowie, a szkołą, która nadal próbuje organizować ich rozwój według logiki programu, kontroli i przewidywalności.

Reformowaliśmy szkołę, ale nie zmieniliśmy jej logiki

Każda poważna rozmowa o przyszłości szkoły powinna zacząć się od uczciwego spojrzenia wstecz. Nie po to, by rozliczać kolejne reformy, ale by zrozumieć, dlaczego tak wiele z nich zatrzymało się w pół drogi. Po 1989 roku mieliśmy w Polsce moment wielkiej edukacyjnej nadziei: doświadczenie „Solidarności”, oświatę niezależną, narodziny szkół społecznych, samorządność i wiarę, że szkołę można zbudować inaczej. A jednak ten moment nie przerodził się w trwałą zmianę logiki edukacji. Zmienialiśmy struktury, programy, egzaminy i podstawy programowe, ale zbyt rzadko wracaliśmy do pytania najważniejszego: po co nam szkoła i jakiego człowieka ma dziś pomagać kształtować?

Między reformą a resetem. O tym, co naprawdę zmienia szkołę

Największym złudzeniem współczesnej debaty o edukacji jest przekonanie, że każda zmiana oznacza przełom. Tymczasem szkołę można poprawiać bardzo długo, nie dotykając tego, co stanowi jej najgłębszy fundament.

Dług poznawczy jako ukryty koszt edukacji w epoce AI

Rozwój generatywnej sztucznej inteligencji zmienia dziś nie tylko narzędzia pracy intelektualnej, ale także samo środowisko uczenia się. Z perspektywy edukacyjnej oznacza to dostęp do wsparcia poznawczego na niespotykaną wcześniej skalę. Łatwość dostępu do odpowiedzi ujawnia nowe napięcie, ponieważ poprawność i użyteczność rezultatu nie muszą być równoznaczne z głębią jego zrozumienia.

AI w akademii nie jest już tylko narzędziem. O modelu IALE i nowej architekturze uczenia się

Nie przekonuje mnie już język, w którym o sztucznej inteligencji w edukacji mówi się wyłącznie jako o „wsparciu”, „ułatwieniu” albo „nowoczesnym narzędziu”. To za mało, aby opisać skalę zmiany, która dokonuje się na naszych oczach. AI nie tylko wchodzi do edukacji. Ona zmienia warunki, w których człowiek uczy się, myśli, pyta, interpretuje i rozumie.

Odpowiedź jest dziś szybsza niż proces myślenia

W świecie, w którym odpowiedź pojawia się w kilka sekund, zmienia się sens uczenia się. Kilka dni temu uczestniczyłem w seminarium poświęconym wyzwaniom współczesnej szkoły i pracy nauczyciela. W trakcie rozmów wielokrotnie powracały pytania o zaangażowanie uczniów, o nadzieję w edukacji i o przyszłość szkoły. Pomyślałem wtedy, że zanim zaczniemy pytać o przyszłość edukacji, warto przyjrzeć się temu, w jakim środowisku poznawczym funkcjonują dziś uczniowie i studenci.

Kiedy odpowiedź przestaje być dowodem wiedzy. O ocenianiu w czasach AI

Przygotowując materiały do programu szkoleniowego, zostałem poproszony o wyjaśnienie jednego z pozornie prostych tematów, jak powinno wyglądać ocenianie w szkole w świecie AI. Odpowiedziałem, że nie oceniam już przede wszystkim efektów, lecz decyzje. Dlaczego? Co właściwie przestało być dowodem uczenia się?

Szkoła jako inteligentny ekosystem. Architektura IALE i nowa orientacja w edukacji

Żyjemy w świecie, w którym inteligentne systemy przestały być futurystyczną wizją, a stały się naszą codzienną infrastrukturą. Inteligentne miasta (Smart Cities) optymalizują nasz ruch, Smart Grids zarządzają energią w naszych domach, a zaawansowane systemy medyczne potrafią przewidzieć chorobę, zanim poczujemy jej pierwsze objawy. W tym splocie technologii i życia nie jesteśmy tylko użytkownikami, lecz partnerami poznawczymi maszyn. Dlaczego więc, gdy wchodzimy do budynku szkoły, to partnerstwo nagle znika, ustępując miejsca archaicznej hierarchii?

Szkoła po złej stronie granicy. Dlaczego lifting to za mało?

Często słyszymy o „nowoczesnej edukacji” i potrzebie jej reformy. Widzimy nowe programy, dyskusje o odchudzaniu podstawy programowej, debaty o ocenach i testach. Ale to tylko zewnętrzne pudrowanie. Robimy lifting systemowi, który pod powierzchnią przestaje mieć rację bytu w swojej obecnej formie.

Wielki i Głęboki Reset Edukacji

Pojęcie „resetu” coraz częściej pojawia się w debatach publicznych jako synonim narzuconej zmiany, centralizacji decyzji i technokratycznej kontroli. W takim ujęciu reset budzi opór i często kojarzy się z projektem realizowanym ponad instytucjami i ponad ludźmi. Tymczasem w perspektywie edukacyjnej warto nadać temu pojęciu inne znaczenie.