Żyjemy w świecie, w którym inteligentne systemy przestały być futurystyczną wizją, a stały się naszą codzienną infrastrukturą. Inteligentne miasta (Smart Cities) optymalizują nasz ruch, Smart Grids zarządzają energią w naszych domach, a zaawansowane systemy medyczne potrafią przewidzieć chorobę, zanim poczujemy jej pierwsze objawy. W tym splocie technologii i życia nie jesteśmy tylko użytkownikami, lecz partnerami poznawczymi maszyn. Dlaczego więc, gdy wchodzimy do budynku szkoły, to partnerstwo nagle znika, ustępując miejsca archaicznej hierarchii?
Często pytamy dziś, czy jakikolwiek model szkoły jest w stanie funkcjonować w świecie sztucznej inteligencji. To pytanie jednak odsłania pewne ukryte założenie: że edukacja sprowadza się do zestawu procedur dydaktycznych, technicznych czynności i przekazywania informacji, które rzeczywiście można zautomatyzować. Jeśli myślimy o szkole jak o linii produkcyjnej wiedzy, miejscu sprawnego transferu treści od programu do ucznia, to technologia zawsze okaże się szybsza i bardziej efektywna. Problem nie polega więc na tym, że szkoła „przegrywa z AI”, lecz na tym, że zbyt długo opisywaliśmy ją językiem, który redukuje jej sens do tego, co da się zmierzyć, zoptymalizować i zastąpić.
Tymczasem IALE (z ang. Intentionally AI-Linked Education, w rozumieniu świadoma integracja AI z edukacją) nie jest kolejnym narzędziem ani cyfrową nakładką na stare schematy. To zmiana sposobu myślenia o tym, kim jest uczeń i nauczyciel w procesie uczenia się. W tym modelu nie pytamy, jak AI mogłaby zastąpić nauczyciela, lecz jak obecność inteligentnych systemów zmienia codzienne decyzje dydaktyczne, jak projektujemy lekcje, jak rozumiemy relację z uczniem i gdzie przebiega granica odpowiedzialności za uczenie się.
IALE kieruje uwagę z powrotem na to, co w nauczaniu najbardziej ludzkie, skupia się na relacjach, wspólnym budowaniu sensu i świadomym braniu odpowiedzialności za własny proces poznawczy. Oznacza to odejście od administrowania treściami na rzecz projektowania doświadczeń edukacyjnych, które wpływają na sposób myślenia, działania i rozumienia siebie przez ucznia w świecie, gdzie technologia staje się stałym elementem środowiska uczenia się.
Niedobór pojęć w świecie onlife
Żyjemy w epoce, którą Luciano Floridi* określa mianem stanu onlife, rozumianym jako rzeczywistość, w której zatarła się granica między tym, co analogowe, a tym, co cyfrowe. Dla dzisiejszego ucznia podział na „świat realny” i „świat wirtualny” nie ma już większego sensu. On nie „wchodzi do sieci”, on w niej po prostu funkcjonuje, ucząc się, komunikując i budując swoją tożsamość w środowisku, w którym technologia jest czymś oczywistym i stale obecnym. Problem polega na tym, że edukacja wciąż próbuje opisywać to doświadczenie językiem innej epoki. Floridi zauważa, że w świecie onlife stajemy się „organizmami informacyjnymi” — istotami, które nie tyle używają technologii, ile pozostają z nią w stałej relacji. Tymczasem nasze programy nauczania, systemy oceniania i codzienne praktyki szkolne nadal opierają się na wyraźnych podziałach: między offline a online, między człowiekiem a narzędziem, między „wiedzą” a „techniką”.
Żyjemy w epoce, którą Luciano Floridi* określa mianem stanu onlife, rozumianym jako rzeczywistość, w której zatarła się granica między tym, co analogowe, a tym, co cyfrowe. Dla dzisiejszego ucznia podział na „świat realny” i „świat wirtualny” nie ma już większego sensu. On nie „wchodzi do sieci”, on w niej po prostu funkcjonuje, ucząc się, komunikując i budując swoją tożsamość w środowisku, w którym technologia jest czymś oczywistym i stale obecnym. Problem polega na tym, że edukacja wciąż próbuje opisywać to doświadczenie językiem innej epoki. Floridi zauważa, że w świecie onlife stajemy się „organizmami informacyjnymi” — istotami, które nie tyle używają technologii, ile pozostają z nią w stałej relacji. Tymczasem nasze programy nauczania, systemy oceniania i codzienne praktyki szkolne nadal opierają się na wyraźnych podziałach: między offline a online, między człowiekiem a narzędziem, między „wiedzą” a „techniką”.
To prowadzi do zjawiska, które można nazwać niedoborem pojęć. Szkoła próbuje porządkować rzeczywistość onlife za pomocą kategorii wypracowanych w świecie industrialnym, linearnym, hierarchicznym i opartym na transmisji faktów. W efekcie nauczyciele i uczniowie coraz częściej poruszają się po nowym krajobrazie edukacyjnym, korzystając z map, które nie odpowiadają już rzeczywistemu terenowi.
Właśnie w tej luce, między nowym doświadczeniem a starym językiem, rodzi się poczucie rozminięcia szkoły z życiem. Model IALE proponuje w tym miejscu zmianę perspektywy i zamiast próbować „zarządzać” edukacją, dostarcza pojęć, które pomagają ją rozumieć i projektować na nowo. Kategorie takie jak suwerenność etyczna, odporność relacyjna czy kreatywność hybrydowa nie są abstrakcyjnymi hasłami, lecz próbą nazwania realnych napięć, przed którymi staje dziś uczeń i nauczyciel, napięć związanych z odpowiedzialnością, sprawczością i świadomym uczestnictwem w infosferze.
W tym nowym świecie współczesna sztuczna inteligencja, mimo swojej imponującej skuteczności, operuje przede wszystkim na poziomie składni, rozumianej jako dane, ich korelację i wzorce językowe. Nie rozumie jednak znaczeń w sensie ludzkim. Głęboki reset edukacji, o którym piszę w kontekście IALE, polega właśnie na przesunięciu akcentu od nauczania opartego na przetwarzaniu faktów, do edukacji skoncentrowanej na sensie. Zadaniem nauczycieli nie jest ściganie się z algorytmami, lecz pomoc uczniowi w budowaniu jego kapitału semantycznego, czyli zdolności do rozumienia, interpretowania i nadawania znaczeń. To obszar, w którym technologia może wspierać proces uczenia się, ale nie może go zastąpić.
W tym sensie IALE pełni rolę tego, co Luciano Floridi nazywa infraetyką. Nie chodzi tu o system zakazów i nakazów, lecz o świadome projektowanie środowiska, które sprzyja określonym postawom i wyborom. Floridi posługuje się metaforą przystanku autobusowego w Anglii, gdzie ludzie ustawiają się w kolejce do autobusu nie dlatego, że ktoś ich do tego zmusza, lecz dlatego, że architektura przestrzeni naturalnie do tego prowadzi. Właśnie tak działa IALE. To projektowanie środowiska uczenia się jako infosfery, w której podmiotowość, autonomia i godność ucznia stają się najprostszym i najbardziej oczywistym wyborem. Edukacja nie opiera się tu na kontroli, lecz na mądrze zaprojektowanej strukturze, która wspiera odpowiedzialność i samodzielność. W tym sensie IALE jest odpowiedzią na wyzwania sztucznej inteligencji nie poprzez opór wobec technologii, lecz poprzez ochronę ludzkiej autonomii.
Podstawą tej architektury nie jest izolowany uczeń, lecz partnerstwo poznawcze człowieka i technologii. Wielu współczesnych badaczy tej relacji, pokazuje, że człowiek i narzędzia funkcjonują dziś w nieustannym splocie. Uznanie tego splotu za punkt wyjścia pozwala budować edukację adekwatną do świata, w którym technologia nie jest dodatkiem, lecz elementem środowiska, w którym funkcjonujemy w ramach inteligentnych miast optymalizujących nasz czas, szpitali przewidujących zagrożenia zdrowotne zanim się pojawią, czy domów zarządzających zasobami energii i domowymi urządzeniami. W tym ujęciu edukacja nie może być jedynie nauką obsługi programów, lecz nauką życia w symbiozie z systemami, które myślą, czują i reagują wraz z nami.
IALE nie powstaje więc na fundamencie negacji AI, lecz na realistycznym uznaniu relacyjnej natury współczesnego uczenia się. Dopiero na takim fundamencie możliwe staje się projektowanie edukacji jako przestrzeni sensu, odpowiedzialności i świadomego działania, a nie jedynie efektywnego przetwarzania informacji.
Model IALE © [Witold Kołodziejczyk], 2026. Opracowanie koncepcji filarów i fundamentu: Witold Kołodziejczyk.
Aby architektura IALE była stabilna i rzeczywiście chroniła podmiotowość ucznia rozumianą jako istotę funkcjonującą w infosferze, opiera się ona na czterech wzajemnie powiązanych filarach. Nie są one abstrakcyjnymi kategoriami, lecz kluczowymi zdolnościami, które decydują o ludzkiej autonomii w świecie AI.
Kreatywność hybrydowa oznacza zdolność tworzenia w dialogu z technologią, w którym uczeń nie wykonuje poleceń algorytmu, lecz wspólnie z nauczycielem zachowuje rolę kuratora sensu i autora ostatecznych decyzji.
Odporność relacyjna to umiejętność zachowania krytycznego dystansu wobec interakcji z AI oraz świadomość granic maszyny i własnej odpowiedzialności w tej relacji. W tym obszarze to właśnie nauczyciel staje się dla ucznia kotwicą i żywym punktem odniesienia do rzetelnej wiedzy.
Suwerenność etyczna polega na zdolności wyznaczania granic i rozpoznawania momentu, w którym kończy się sugestia systemu, a zaczyna suwerenna decyzja człowieka. Tutaj nauczyciel pełni rolę mentora i etycznego kompasu.
Architektura wiedzy oznacza kompetencję łączenia różnych źródeł i form inteligencji w celu rozwiązywania problemów, których nie da się sprowadzić do pojedynczej odpowiedzi. W procesie tworzenia tych skomplikowanych „map sensu” nauczyciel staje się niezbędnym przewodnikiem.
IALE to przestrzeń, w której dzięki mądrze zaprojektowanej architekturze partnerstwo z technologią nie prowadzi do automatyzacji człowieka, lecz do świadomego rozszerzania jego wolności.
Kompetencje przyszłości w modelu IALE
Cztery filary IALE nie są jedynie martwymi elementami konstrukcyjnymi systemu, ale przekładają się one bezpośrednio na żywe kompetencje, które stają się fundamentem nowoczesnej edukacji. Nie mówimy tu o twardych umiejętnościach technicznych, lecz o zdolnościach orientowania się w złożonym świecie relacji, informacji i decyzji.Architektura wiedzy oznacza przejście od roli biernego odbiorcy treści do roli koordynatora inteligencji. To osoba, która potrafi zestawiać różne perspektywy, konfrontować źródła i budować z nich wielowymiarowe rozwiązania, wykraczające poza proste wyszukiwanie danych.
Hybrydowa kreatywność to proces twórczy oparty na stałym dialogu człowieka z AI. W tym układzie technologia pomaga przekraczać poznawcze schematy, ale to człowiek nadaje dziełu ostateczny kształt, kontekst i znaczenie.
Odporność relacyjna pozwala zachować suwerenność w kontakcie z maszyną. Chroni przed bezrefleksyjnym zaufaniem do algorytmów i ułatwia świadome korzystanie z ich możliwości, przy zachowaniu pełnej świadomości ich ograniczeń.
Suwerenność etyczna stanowi najwyższy wymiar autonomii w modelu IALE. To zdolność do przejęcia pełnej odpowiedzialności za skutki współpracy z technologią oraz do świadomego wyboru wartości, którym ta współpraca ma służyć.
Cztery filary IALE nie są jedynie martwymi elementami konstrukcyjnymi systemu, ale przekładają się one bezpośrednio na żywe kompetencje, które stają się fundamentem nowoczesnej edukacji. Nie mówimy tu o twardych umiejętnościach technicznych, lecz o zdolnościach orientowania się w złożonym świecie relacji, informacji i decyzji.Architektura wiedzy oznacza przejście od roli biernego odbiorcy treści do roli koordynatora inteligencji. To osoba, która potrafi zestawiać różne perspektywy, konfrontować źródła i budować z nich wielowymiarowe rozwiązania, wykraczające poza proste wyszukiwanie danych.
Hybrydowa kreatywność to proces twórczy oparty na stałym dialogu człowieka z AI. W tym układzie technologia pomaga przekraczać poznawcze schematy, ale to człowiek nadaje dziełu ostateczny kształt, kontekst i znaczenie.
Odporność relacyjna pozwala zachować suwerenność w kontakcie z maszyną. Chroni przed bezrefleksyjnym zaufaniem do algorytmów i ułatwia świadome korzystanie z ich możliwości, przy zachowaniu pełnej świadomości ich ograniczeń.
Suwerenność etyczna stanowi najwyższy wymiar autonomii w modelu IALE. To zdolność do przejęcia pełnej odpowiedzialności za skutki współpracy z technologią oraz do świadomego wyboru wartości, którym ta współpraca ma służyć.
W świecie, w którym technologia coraz skuteczniej odpowiada na pytania: jak, kiedy, kto i ile, edukacja musi odważnie powrócić do pytania: po co? I właśnie w tej odpowiedzi IALE odnajduje swój najgłębszy sens.
* * *
Koncepcja IALE rozwijana w tym tekście czerpie z prac współczesnych badaczy filozofii, nauk społecznych i technologii, których rolę i znaczenie szczegółowo omawiam w przygotowywanej książce Wielki i głęboki reset edukacji.Floridi, Luciano. The 4th Revolution: How the Infosphere is Reshaping Human Reality. Oxford University Press, 2014.
*FLORIDI, Luciano. Luciano Floridi: Mój plan to zieleń i błękit. Rozm. przepr. Anna Błońska. W: Sztuczna Inteligencja[online]. 11 października 2021 [dostęp: 12.01.2026]. Dostępny w:
