Ta refleksja wraca do mnie również w codziennej pracy dydaktycznej. Na zajęciach coraz częściej obserwuję sytuację, która na pierwszy rzut oka nie budzi niepokoju. Studenci oddają prace poprawne, logiczne i dobrze zredagowane. Analizy są spójne, odpowiedzi trafne.
A jednak gdy proszę: „Proszę powiedzieć, jak Pan do tego doszedł”, zapada cisza.
Nie dlatego, że odpowiedź jest błędna.
To doświadczenie skłania mnie do pytania, czy rzeczywiście mamy dziś do czynienia z kryzysem uczniów, czy raczej ze zmianą środowiska poznawczego, w którym funkcjonują. W świecie, w którym odpowiedzi są dostępne niemal natychmiast, zmienia się bowiem samo doświadczenie uczenia się.
Jeszcze niedawno głównym wysiłkiem edukacyjnym było dojście do rozwiązania. Dziś coraz częściej rozwiązanie pojawia się na początku drogi. To subtelna, ale niezwykle istotna różnica. Jeśli uczeń zaczyna od odpowiedzi, szkoła nie może już koncentrować się wyłącznie na jej sprawdzaniu. Musi zapytać o coś więcej.
Współczesna edukacja coraz wyraźniej pokazuje, że rzadkością przestaje być informacja. Rzadkością staje się rozumienie.
W praktyce oznacza to nie tyle potrzebę wielkiej reformy programowej, ile zmianę kilku podstawowych nawyków dydaktycznych. Jedną z nich jest zmiana pytań zadawanych uczniom i studentom. Zamiast pytać wyłącznie o poprawną odpowiedź, coraz częściej warto zapytać, dlaczego dana odpowiedź ma sens, jakie założenia za nią stoją i w jakich warunkach przestałaby być prawdziwa. Taka rozmowa natychmiast otwiera głębszą przestrzeń myślenia.
Drugim ważnym przesunięciem jest większa uwaga skierowana na proces, a nie wyłącznie na efekt końcowy. Jeśli odpowiedź może powstać bardzo szybko, sensownym kryterium oceny staje się tok rozumowania, sposób argumentacji oraz zdolność krytycznej analizy. Dlatego coraz częściej proszę studentów, by do swoich prac dołączali krótką refleksję opisującą sposób pracy nad zadaniem: co było dla nich trudne, z jakich dróg rozumowania zrezygnowali i dlaczego. Ta niewielka zmiana pozwala zobaczyć, czy proces myślenia był świadomy.
Trzecim elementem, który nabiera dziś znaczenia, jest umiejętność orientowania się w wiedzy. W świecie nadmiaru informacji coraz ważniejsze staje się pytanie o wiarygodność źródeł, o alternatywne interpretacje oraz o możliwość spojrzenia na problem z innej perspektywy. Nie wydłuża to zajęć, ale zmienia ich kierunek.
Kiedy piszę o potrzebie „wielkiego i głębokiego resetu edukacji”, nie mam na myśli przede wszystkim zmiany struktur czy programów nauczania. Reset dotyczy raczej relacji człowieka do wiedzy. Przez wiele lat uczenie się oznaczało przede wszystkim zdobywanie odpowiedzi. Dziś coraz częściej oznacza umiejętność pracy z odpowiedzią, jej interpretowania, podważania, kontekstualizowania.
To przesunięcie z produkcji wiedzy w stronę jej rozumienia nie odbiera sensu szkole. Przeciwnie – może uczynić ją jeszcze bardziej potrzebną. Jeśli odpowiedzi są łatwo dostępne, tym bardziej potrzebne staje się miejsce, w którym uczymy się je naprawdę rozumieć.
Nie widzę w mojej pracy kryzysu młodych ludzi.
Widzę zmianę środowiska poznawczego, w którym się uczą.
To nie jest powód do paniki.
To zaproszenie do uważności.
Bo w świecie natychmiastowych odpowiedzi szkoła przestaje być miejscem, w którym zdobywa się wiedzę.
Staje się miejscem, w którym uczymy się ją rozumieć.
* * *
Tekst został zainspirowany dyskusją podczas seminarium „Wyzwania i perspektywy pracy szkoły i jej nauczycieli w warunkach nieustannych przemian współczesnego świata”.
